* ( « أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ » ) * كلمه « كيل » به معناى مقياسى است كه متاع را از نظر حجم با آن مىسنجند و وفا كردن به كيل به اين معناست كه آن را كم نگيرند ، و كلمه « قسطاس » به معناى ترازويى است كه متاع را از نظر وزن با آن مىسنجند ، و « استقامت قسطاس » به اين است كه آن را عادلانه به كار بزنند . و اين دو آيه دستور مىدهد به اينكه كمفروشى نكنند و در دادن و گرفتن كالا كيل و ترازو را درست به كار ببرند . * ( « وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ » ) * كلمه « بخس » به معناى نقص در وزن و اندازه گيرى است ، هم چنان كه كلمه « اخسار » به معناى نقص در راس المال است . و از ظاهر سياق بر مىآيد كه جمله « * ( وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ ) * - كالا و متاع مردم را كم ندهيد » متمم جمله * ( « وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ » ) * است ، هم چنان كه جمله * ( « وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ » ) * قيدى است متمم جمله * ( « أَوْفُوا الْكَيْلَ » ) * و جمله * ( « وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ » ) * تاكيد هر دو نهى ، يعنى نهى در « لا تخسروا » و نهى در * ( « لا تَبْخَسُوا » ) * است و اثر شوم كمفروشى را بيان مىكند . * ( « وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ » ) * - كلمه « تعثوا » از « عثى » است ، كه مانند « عيث » به معناى افساد است ، بنا بر اين ، كلمه « مفسدين » حالى است كه « تعثوا » را تاكيد مىكند و در داستان شعيب در سوره هود و نيز در تفسير آيه « وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا » « 1 » گفتارى پيرامون اينكه كمفروشى چه فسادهايى در اجتماع پديد مىآورد گذرانديم ، به آنجا مراجعه فرماييد . * ( « وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الأَوَّلِينَ » ) * در مجمع البيان فرموده كلمه « جبلة » به معناى خلقى است كه هر موجودى بر آن خلق مفطور شده « 2 » . پس مراد از جبله ، صاحبان جبلت است و معناى آيه اين است كه : از خدايى كه شما و صاحبان جبلت گذشته را آفريده بترسيد ، همان خدايى كه پدران گذشته شما و شما را با اين فطرت آفريده كه فساد را تقبيح نموده به شئامت آن اعتراف كنيد . و شايد اين نكته اى كه به آن اشاره كرديم باعث شده كه خصوص مساله جبلت در آيه

--> ( 1 ) سوره اسرى ، آيه 35 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 201 .